Axit dạ dày là gì? Mối liên hệ với bệnh dạ dày và cách cân bằng

Axit dạ dày là một loại axit vô cơ mạnh có trong dịch vị. Khi hoạt động của hệ thống tự bảo vệ dạ dày trở nên kém hiệu quả, axit này có thể gây ra bệnh viêm loét dạ dày cùng nhiều vấn đề tiêu hóa bất lợi khác. Để bảo vệ sức khỏe, tránh dư thừa/thiếu hụt loại axit đặc biệt này, hãy cùng theo dõi bài viết dưới đây.

Axit dạ dày là gì? Cơ chế hình thành

Axit dạ dày là một loại axit vô cơ mạnh có tên axit clohydric – HCL. Ở trạng thái cân bằng, axit này thường có nồng độ dao động trong khoảng 0,0001 đến 0,001 mol/l. Khi chỉ số đó cao hơn hoặc thấp hơn có thể là dấu hiệu cảnh báo sự bất thường của sức khỏe tiêu hóa.

Axit dạ dày có vai trò cấu thành nên dịch vị trong bao tử
Axit dạ dày có vai trò cấu thành nên dịch vị trong bao tử

Theo các bác sĩ chuyên khoa, axit dạ dày đóng một vai trò vô cùng quan trọng đối với hệ tiêu hóa. Nó được xem là chất dịch tiêu hóa được tiết ra từ niêm mạc dạ dày khi tế bào Oxyntic hình thành Clohydric, góp phần tạo nên dịch vị dạ dày.

Thực tế, bao tử sẽ tiết ra axit này theo một quá trình gồm 3 giai đoạn tương ứng với hoạt động tiêu hóa thức ăn. Cụ thể:

  • Giai đoạn 1 (cephalic): Sau khi tiếp nhận mùi vị của đồ ăn đi vào dạ dày, dây thần kinh phế vị ở tiểu não và cuống não sẽ được kích thích và truyền tín hiệu về hệ thần kinh trung ương. Tiếp đến, não bộ sẽ chỉ đạo hoạt động tiết axit (khoảng 30% chất này được sản sinh và sẵn sàng tham gia vào quá trình tiêu hóa thức ăn).
  • Giai đoạn 2 (diễn ra ở dạ dày): Axit trong dạ dày vẫn liên tục được tiết ra đến 60% bởi hoạt động co bóp nghiền nhỏ thức ăn đang không ngừng sản sinh dịch vị.
  • Giai đoạn 3 (ở ruột): Lúc này thức ăn hầu như đã được nghiền hết và chuyển xuống ruột thì khoảng 10% axit còn lại sẽ được tiết ra nốt.

Như vậy có thể thấy rằng trong suốt quá trình tiêu hóa, dịch axit dạ dày liên tục được tiết ra và đảm nhận vai trò hết sức quan trọng. Tuy nhiên, lượng axit này chỉ nên được tiết ở mức vừa đủ để đảm bảo dịch vị trong trạng thái cân bằng.

Vai trò của axit dịch vị đối với hệ tiêu hóa

Đối với hệ tiêu hóa, loại axit vô cơ này có vai trò như sau:

Chuyển hóa thức ăn trong dạ dày và ruột

Axit dạ dày đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với quá trình chuyển hóa thức ăn ở dạ dày và ruột. Sau khi được niêm mạc dạ dày tiết ra, lượng axit này sẽ cùng với enzym tiêu hóa tham gia vào hoạt động co bóp, nghiền nát thức ăn. Chúng góp phần đẩy nhanh các giai đoạn tiêu hóa cũng như bảo vệ tối đa chức năng dạ dày.

Tăng sinh Pepsin

Axit có trong dạ dày đóng vai trò là chất xúc tác hỗ trợ quá trình chuyển hóa thức ăn, tạo ra nguồn dinh dưỡng đi nuôi cơ thể. Cụ thể, loại axit này giúp kích thích sự hình thành, làm tăng các hoạt tính của Pepsin. Quá trình sản sinh Pepsin chỉ diễn ra khi axit dạ dày đảm nhận chức năng:

  • Tạo ra môi trường pH cho Pepsin hoạt động.
  • Hoạt hóa Pepsinogen.
  • Phá bỏ mô liên kết quanh khối cơ nhằm giải phóng Pepsin và phân giải protid.
  • Cắt chuỗi protein, phá vỡ liên kết của thức ăn, nhờ vậy mà cơ thể hấp thu dưỡng chất nhanh hơn.
Axit tham gia trực tiếp vào quá trình tăng sinh Pepsin
Axit tham gia trực tiếp vào quá trình tăng sinh Pepsin

Hỗ trợ hoạt động tiêu hóa

Lượng axit trong dịch vị dạ dày tham gia trực tiếp vào quá trình trung hòa các muối khó tan trước khi cơ thể hấp thụ. Đồng thời, nó cũng đóng vai trò là chất xúc tác cho các phản ứng thủy phân, giúp đường, tinh bột, chất đạm chuyển hóa thành đơn chất để cơ thể hấp thụ tối đa.

Sát khuẩn cho đường ruột

Để biết axit trong dạ dày mạnh cỡ nào, chúng ta hoàn toàn có thể dựa vào khả năng sát khuẩn đặc hiệu của nó. Nhờ sự xuất hiện của axit dịch vị trong bao tử, các loại vi khuẩn có hại trong thức ăn bị tiêu diệt và không thể tấn công, gây tổn thương cho cơ quan này.

Cũng chính nhờ những chức năng này mà khi một người bị thiếu hụt hoặc dư thừa axit dịch vị sẽ phải đối mặt với nhiều bệnh lý bao tử, điển hình nhất là viêm loét dạ dày, đau dạ dày, xuất huyết dạ dày.

Tình trạng dư thừa và thiếu hụt axit dạ dày

Thiếu hụt hoặc dư thừa là những vấn đề thường liên quan đến loại axit vô cơ này. Vậy dư axit dạ dày là gì, khi nào bị coi là thiếu hụt axit dịch vị?

Dư axit dạ dày

Một người bị dư axit dạ dày khi nồng độ pH trong dạ dày < 3.5 (nồng độ axit trong dạ dày lớn hơn 0,001 mol/l). Tình trạng này được xem là phổ biến hơn thiếu hụt axit, nếu để kéo dài có thể gây trào ngược, viêm loét thậm chí là thủng dạ dày.

Nguyên nhân axit dạ dày tăng

Lượng axit trong dạ dày cao chủ yếu liên quan đến thói quen ăn uống, sinh hoạt:

  • Lạm dụng chất kích thích: Rượu bia, thuốc lá có thể làm cho niêm mạc dạ dày bị bào mòn, khiến dịch vị phải tiết nhiều hơn dẫn đến axit bị dư thừa. Lúc này, các cơn đau dạ dày sẽ trở nên dai dẳng và khó chữa hơn.
  • Đồ ăn, gia vị cay nóng: Thực phẩm bị tẩm ướp quá nhiều gia vị sẽ kích thích niêm mạc phải tiết nhiều hơn mức cho phép, dẫn đến các dấu hiệu dư axit dạ dày.
  • Thức ăn nhanh: Đồ ăn chiên qua nhiều dầu, đồ chế biến sẵn, thức ăn đóng hộp cũng có thể dẫn tới hiện tượng dư axit.
  • Lo âu căng thẳng kéo dài: Stress thường xuyên gây căng thẳng, mệt mỏi và tác động không nhỏ đến hệ thần kinh. Điều này gây áp lực cho dạ dày và khiến bao tử dư thừa axit.
  • Ngủ muộn, bỏ ăn: Ngủ thiếu giấc, bỏ bữa nhiều khiến cho dạ dày phải liên tục co bóp trong tình trạng “trống rỗng”. Điều này làm cho dạ dày bị tổn thương, gây ra các ổ viêm loét, ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe tổng thể.
Axit dư thừa chủ yếu do thói quen ăn uống, sinh hoạt thiếu điều độ
Axit dư thừa chủ yếu do thói quen ăn uống, sinh hoạt thiếu điều độ

Biểu hiện dư axit dạ dày

Theo các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, các triệu chứng dư axit dạ dày rất đa dạng. Nếu đang gặp phải tình trạng này, cơ thể bạn sẽ phát những tín hiệu sau:

  • Đầy hơi, triệu chứng sôi, tức ở bụng: Biểu hiện khó chịu này thường xuất hiện sau khoảng 1h khi đã ăn no. Bởi lúc này axit dịch vị thiếu hụt, làm thức ăn khó được tiêu hóa gây nên tình trạng ứ đọng, lên men.
  • Ợ chua: Hơi từ thực quản, dạ dày đẩy lên khoang miệng gây mùi chua khó chịu kéo dài, kèm theo các cơn ợ chua liên tiếp. Đây là hậu quả của việc thức ăn đã được lên men nhưng không thể tiêu hóa, chỉ được “giải quyết” qua các lần ợ tại khoang miệng.
  • Hôi miệng: Axit dư thừa làm cho các vi khuẩn có cơ hội tăng sinh trong dạ dày, khiến hơi thở xuất hiện mùi hôi khó chịu.
  • Trào ngược dạ dày: Hơi tồn đọng trong dạ dày quá lâu sẽ gây áp lực cho cơ vòng. Vì thế mà ngay cả khi không có thức ăn trong dạ dày thì người bị dư axit vẫn bị trào ngược.
  • Thèm ăn: Người bệnh có cảm giác đói ngay sau khi ăn bởi lúc này chức năng dạ dày đã suy giảm. Đồng thời, quá trình chuyển hóa, hấp thụ thức ăn cũng kém đi khiến người bệnh thèm ăn, tăng tiết dịch vị.

Bên cạnh những dấu hiệu kể trên, bệnh nhân bị dư axit dịch vị cũng có thể gặp phải tình trạng nước tiểu sẫm màu, đục hơn bình thường, tiêu chảy, phân đen bất thường. Đồng thời người bệnh dễ gãy móng tay, khó tập trung làm việc…

Thiếu axit dịch vị

Trái với axit trong dạ dày nhiều, việc thiết hụt axit xảy ra khi nồng độ pH > 4.5. Việc lượng axit của dịch vị bao tử ít hơn chỉ số cơ bản cũng phản ánh sự bất thường của hệ tiêu hóa. Khi tình trạng này xảy ra, người bệnh có thể gặp phải các triệu chứng sau:

  • Thường xuyên bị đầy hơi, chướng bụng, có cảm giác ậm ạch khó chịu.
  • Miệng đắng.
  • Trên da xuất hiện các nốt mẩn đỏ, gây cảm giác ngứa ngáy.

Biến chứng có thể gặp phải:

  • Tăng sinh hại khuẩn trong dạ dày, gây nên hiện tượng rối loạn đường tiêu hóa thậm chí là viêm loét, xuất huyết, nguy hiểm nhất là ung thư.
  • Tăng nguy cơ tiểu đường, viêm gan, hen suyễn.

Từ những dấu hiệu và biến chứng kể trên, có thể thấy việc thiếu hụt axit dịch vị tương đối nguy hiểm. Khi không được phát hiện sớm và có biện pháp can thiệp phù hợp, tình trạng này có thể dẫn tới nhiều rủi ro nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến sức khỏe.

Hiện tượng thiếu hụt axit cũng có thể xảy ra và gây hại cho sức khỏe
Hiện tượng thiếu hụt axit cũng có thể xảy ra và gây hại cho sức khỏe

Thiếu hụt/Dư axit dạ dày và cách điều trị

Khi nồng độ axit dạ dày bị mất cân bằng sẽ gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, khiến người bệnh phải đối mặt với nhiều biến chứng. Do vậy, mỗi người cần phải biết cách điều chỉnh, trả lại sự cân bằng cho loại axit đặc biệt này.

Biện pháp tại nhà

Nếu 1 người bị thừa axit trong dạ dày hoặc đang thiếu hụt axit dịch vị có thể áp dụng một số mẹo dân gian sau để đưa các chỉ số về trạng thái cân bằng:

  • Kết hợp nghệ và mật ong: Sử dụng mật ong trộn cùng tinh bột nghệ rồi tạo thành viên hoàn. Mỗi ngày dùng 3-5 viên hoàn mật ong tinh bột nghệ để diệt khuẩn, giảm viêm, điều trị dư axit dạ dày, đưa nồng độ pH về trạng thái cân bằng.
  • Sử dụng gừng tươi: Dùng gừng tươi rửa sạch và thái thành từng lát mỏng, sau đó ngậm gừng trong miệng nhằm loại bỏ lượng axit dư thừa.
  • Baking soda: Nếu chưa biết giảm axit dạ dày bằng cách nào thì bạn có thể tham khảo bột baking soda. Hãy dùng 1 lượng nhỏ loại bột này thêm vào các món ăn hoặc pha nước ấm để uống hằng ngày .

Trong quá trình áp dụng các mẹo vặt này, bạn nên ăn uống, sinh hoạt khoa học, nhất là bỏ rượu bia. Đây là yếu tố quan trọng giúp axit dịch vị không tăng, đồng thời kiểm soát tốt tình trạng viêm loét dạ dày.

Dư axit dạ dày và cách điều trị bằng Tây y

Hiện nay có rất nhiều sản phẩm tân dược đem lại hiệu quả cao tong trung hòa axit dịch vị, nâng nồng độ pH lên mức 4 để tạo điều kiện cho niêm mạc được làm lành, tăng khả năng tái tạo. Các loại thuốc thường được dùng để trung hòa axit:

  • Ranitidine (Zantac): Là thuốc không cần kê đơn, được xếp vào nhóm dược phẩm kháng thụ thể H2.
  • Nizatidine: Thuống kháng thụ thể H2, được sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ.
  • Esomeprazole: Chỉ được bác sĩ kê đơn trong trường hợp cần thiết, bệnh nhân dùng theo đường uống, không nhai hay nghiền nát thuốc.
  • Pantoprazole: Thuộc nhóm ức chế PPI, có vai trò tác động và giúp môi trường dạ dày trở nên lý tưởng cho sự phát triển của các loại vi khuẩn có lợi, đồng thời ức chế hại khuẩn, ức chế tiết dịch vị.
  • Famotidine (Pepcid): Thuốc chẹn H2, hai loại thường được dùng phổ biến là thuốc uống và thuốc truyền tĩnh mạch.
  • Cimetidine (Tagamet HB): Giúp giảm nhanh các triệu chứng dư axit dạ dày, đưa hoạt động tiêu hóa về trạng thái bình thường.
  • Omeprazole (Prilosec): Ức chế proton, giúp cân bằng axit dịch vị và hỗ trợ làm lành tổn thương ở niêm mạc dạ dày.
  • Lansoprazole (Prevacid 24HR): Hỗ trợ diệt khuẩn, khắc phục những tổn thương tại đường tiêu hóa.
Các loại tân dược giúp trung hòa axit dịch vị đang ngày càng trở nên phổ biến
Các loại tân dược giúp trung hòa axit dịch vị đang ngày càng trở nên phổ biến

Khi sử dụng các loại thuốc Tây, bệnh nhân cần đặc biệt tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ. Tuyệt đối không lạm dụng, tự ý thay đổi liều lượng vì có thể dẫn tới hiện tượng đầy bụng, chướng hơi, táo bón, nôn, chóng mặt… Nếu các triệu chứng này xảy ra cần báo ngay với bác sĩ để được hỗ trợ cụ thể.

Các bài thuốc Đông y trung hòa axit dịch vị

Theo Đông y, sự gia tăng axit dạ dày làm cho Can và Tỳ suy yếu. Điều này khiến khí huyết kém lưu thông, ảnh hưởng không nhỏ đến dịch vị bao tử. Chính vì vậy mà y học cổ truyền sẽ đưa ra nguyên tắc điều trị chung là cải thiện chức năng tạng phủ , bồi bổ Can, Tỳ, Vị.

  • Bài thuốc số 1: Đem các dược liệu bạch truật, củ mài, cát căn, táo đen, lá lốt, rau má, tía tô, sài hồ, trôm lay, biển đậu, chỉ xác, liên nhục sắc cùng nước, phần thuốc thu được chia làm 2 lần uống trong ngày. Tốt nhất nên dùng thuốc cùng nước ấm sau khi ăn no.
  • Bài thuốc số 2: Dùng 10g mỗi loại chỉ xác, bán hạ, 20g phòng sâm, cùng 16g mỗi loại 16g củ mài, ngưu tất, cát căn, 12 mỗi loại trôm lay, trần bì. Đem các dược liệu đi rửa sạch rồi cho vào ấm sắc 2 lần, lượng thuốc thu được dùng trong ngày, chia làm 2 bữa sau ăn.
  • Bài thuốc Sơ can Bình vị tán: Bài thuốc được bào chế từ sâm bố chính, kim ngân hoa, cam thảo, bồ công anh, lá khôi, nghệ vàng… gồm 3 chế phẩm nhỏ giúp tăng cường hệ thống miễn dịch, phục hồi chức năng dạ dày, thanh nhiệt giải độc, loại bỏ tình trạng tồn dư axit dịch vị, nhuận tràng, chống táo bón. Tùy thuộc vào tình trạng của mỗi bệnh nhân mà liệu trình sử dụng có thể kéo dài từ 1-3 tháng.

Địa chỉ khám, chữa bệnh về axit dịch vị

Khi ở trạng thái cân bằng, axit dạ dày đóng vai trò quan trọng cho hoạt động tiêu hóa, hấp thu dinh dưỡng trong cơ thể. Tuy nhiên, khi nồng độ axit thay đổi sẽ gây rối loạn tiêu hóa và ảnh hưởng không nhỏ tới sức khỏe tổng thể. Vì vậy, việc sớm thăm khám và điều trị những bệnh lý liên quan đến axit dịch vị là điều vô cùng cần thiết.

Bệnh nhân gặp các vấn đề liên quan đến dịch vị dạ dày có thể tìm đến những cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa như:

  • Bệnh viện Thanh Nhàn: Đây là đơn vị công lập đa khoa hạng I của Hà Nội sở hữu chuyên khoa tiêu hóa có chất lượng dịch vụ khám, chữa bệnh tốt. Bệnh viện Thanh Nhàn có địa chỉ tại số 42 Thanh Nhàn, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội – Liên hệ 024 3971 4363.
  • Bệnh viện Đại học Y Hà Nội: Bệnh viện chuyên cung cấp dịch vụ khám, chữa bệnh về tiêu hóa chất lượng, được đông đảo bệnh nhân đánh giá cao. Địa chỉ bệnh viện tại số 1 đường Tôn Thất Tùng, Đống Đa, Hà Nội – Liên hệ 1900 6422.
  • Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Thuốc Dân Tộc: Trung tâm là đơn vị cung cấp giải pháp điều trị bệnh tiêu hóa, xương khớp, da liễu,… bằng y học cổ truyền có tính toàn diện, đảm bảo tính an toàn và tối ưu chi phí. TThuốc Dân Tộc hiện có địa chỉ tại số B31 ngõ 70 Nguyễn Thị Định, Thanh Xuân, Hà Nội và 145 Hoa Lan, phường 2, quận Phú Nhuận, Hồ Chí Minh.
Bệnh nhân nên thăm khám sớm để được tư vấn và điều trị
Bệnh nhân nên thăm khám sớm để được tư vấn và điều trị

Một số lưu ý giúp cân bằng axit dạ dày

Sự mất cân bằng của axit dịch vị có liên quan trực tiếp đến chế độ ăn uống, sinh hoạt. Do vậy mỗi người cần chú ý:

  • Ưu tiên sử dụng các thực phẩm có lợi cho niêm mạc dạ dày, giúp cân bằng lượng dịch vị được tiết ra như dưa hấu, chuối, bí xanh, rau xà lách, rau chân vịt,…
  • Thường xuyên sử dụng tỏi trong các bữa ăn hằng ngày để hỗ trợ diệt khuẩn trong dạ dày.
  • Dùng dầu, bơ thực vật để thay thế cho mỡ động vật. Đồng thời bổ sung thêm Omega 3 và Omega 6 để tăng cường bảo vệ niêm mạc dạ dày.
  • Loại bỏ thịt đỏ, những món ăn được chế biến sẵn, đồ ăn chiên xào.
  • Tránh sử dụng thực phẩm cay nóng, các loại thức ăn nhiều gia vị như ớt, tiêu, mù tạt…
  • Luôn ngủ sớm, ngủ đủ giấc để cơ thể khỏe mạnh, đầu óc thêm thư giãn.

Axit dạ dày đóng một vai trò quan trọng trong sự hình thành dịch vị cũng như hoạt động của hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, nếu nó thay đổi về nồng độ (cao hơn hoặc thấp hơn) có thể khiến cơ thể đối diện với nhiều vấn đề nghiêm trọng. Do vậy mỗi người cần ăn uống điều độ, sinh hoạt khoa học, chủ động thăm khám sức khỏe định kỳ để các chỉ số axit dịch vị cân bằng, bảo vệ sức khỏe tối đa.

Tin xem thêm

Ngày đăng 15:30 - 13/05/2021 - Cập nhật lúc 9:04 AM , 01/06/2021

Trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết này!

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Đến với Vietmec Group cùng sống và làm việc với đam mê

Vị trí tuyển dụng
Chia sẻ
Bỏ qua
Top